Antoni Libera "Madame"

 Czytając  „Madame” powróciłam myślami do  czasów szkolnych. Choć Antoni  Libera reprezentuje inne pokolenie, doświadczenia życia w PRL-u były podobne. Zachwycałam się tymi samymi lekturami:  Conradem, egzystencjalizmem, chodziłam do Instytutu Kultury Francuskiej, w domu szumiało radio Wolna Europa no i też trójkowa „Lista przebojów”, „Zgryz”, kiepsko nagrane piosenki Kaczmarskiego i innych ( na to  musiał Libera troszkę poczekać). Podobnie żyłam na pograniczu marzeńi rzezcywistości  utożsamiałam  się z bohaterami literackimi, cytowałam poezję, nieakceptowałam obłudy.

W „Postscriptum” poznajemy genezę powieści. Jest stan wojenny, autor ukrywa się, i aby odciąć się o rzeczywistości, trochę w celach terepautycznych zaczyna pisać , z czasem owo pisanie przeradza się w tworzenie. W powstaniu książki pomogły zapiski z dzienników z tamtego okresu.

Fabułę "Madame"  tworzy zapis doświadczeń i emocji narratora - bohatera. Powieść rozpoczyna ciekawie opowiedziana historia szkolnych wybryków, fascynacji źle widzianym wówczas jazzem - symbolem „zgniłego Zachodu", teatrem szkolnym, Szekspirem i Goethem. Zarówno szkolny zespół jazzowy jak i teatr zostały karnie rozwiązane.

Dowcipnie ukazane funkcjonowanie uczniów i nauczycieli w ówczesnej peerelowskiej szkole, i drobne, ale ważne reakcje tych, którzy doceniają działania mlodych wynikających się zasadom oraz tych ,którzy tłamsili wszelakie przejawy wolnego myślenia - to tylko wstęp do głównego wątku: zauroczenia bohatera Madame – profesorką od  francuskiego.

Poszukiwania informacji o nauczycielce prowadzą do odkrywania tragicznej i zarazem romantycznej historii jej rodziców  w kontekście wojny w Hiszpanii, i komunizmu, więzienia, podejrzanych wypadków, absurdów rzeczywistości.  Wiele lat później niż historia z powieści moja mama też przeżyła podejrzany wypadek samochodowy, podejrzany, bo na trawniku daleko od ulicy. Mama wybierała się  do sklepu, nie pozwoliła mi iść ze sobą, dlazcego?! Miałam wtedy 8 lat. Milicjant, który wjechał na alejkę mijając chodnik i pokaźny trawnik, został uniewinniony. Dziś próbowałabym rozwikłać tę historię i inne dziwne sytuacje z mego dzieciństwa, jak ciężkie zatrucie czymś chemicznym mojej mamy. Jednak ci ludzie, starsi od moich rodziców, albo już nie żyją, albo są bardzo wiekowi i pewnie  nie serfują w necie.

Kim jest Madame, jak została dyrektorką szkoły, przecież wiadomo, kto wtedy mógł zająć takie stanowisko? Coś o tym wiem. Mój tata nie mógł zostać kieeownikiem badań, mimo osiągnięć naukowych, patentów, ponieważ nie należał do partii i chyba nie miał pochodzenia robotniczego.

Tłem historii są realia i absurdy PRL-u: wyjazdy za granicę na zaproszenie francuskiej uczelni, które nie były takie oczywiste, handel kawiorem, wstęp do obiektów kultury, wystawa Picassa, relacje na uczelni, w szkole; retrospekcje sięgają gen.Franco i różnych interpretacji tamtych wydarzeń.

Powieść tworzą emocje bohaterów zmagających się z ówczesną rzeczywistością, fascynacje literackie bohatera. Utwór przeplatają fragmenty poezji, dramatów, odzwierciedlające przeżycia maturzysty, czasem nawet mini interpretacje utworów. Świat uczuć, rozterek, pragnień pochłania nas. Antygona, Kreon Fedra, Faust,Szekspir Goethe, Rasin przemawiają w imieniu narratora, który prowadzi grę z Madame, komunikując się słowami literackich postaci, choć nie jest pewny, czy profesorka wykona kolejny ruch, czy zrozumie...? Romas, który tlił się w wyobrażni, będzie istniał w pamięci kolejnych roczników.Typowe uczucia nastolatka mieszają się z historią. Podążając śladem Madame przenosimy się w czasy totalitaryzmu, przez chwilę czujemy tak jak ówcześni ludzie, szukający wolności, pragniemy aby Madame udało się wyjechać do Francji

Józef Mackiewicz "Droga donikąd"

Czytałam tę książkę drugi raz , postanowiłam przypomnieć sobie lekturę szkolną. Chociaż moje  pierwsze spotkanie z Mackiewiczem było dawno temu i w innych czasach, "Drogę donikąd " pożyczyłam w drugim obiegu poza cenzurą, moje wrażenia są podobne.
Mackiewicz opisuje wydarzenia w latach 1940 -1941 na terenie Litwy. która właśnie stała się republiką radziecką. Znamy te historie o odbieraniu własności bogatym, o biedzie,
 o  donosicielstwie, przesłuchaniach... tak działa ustrój radziecki. Ludzie zaczynają się bać siebie, niewiadomo, kto  donosi,  sztuka służy tylko propagandzie, wszędzie porozwieszane hasła o wspaniałym Stalinie, ludzie znikają, większość już nie buntuje się, ojciec wydaje syna. Jeden z bohaterów zauważa, że nawet za cara powstawały dzieła krytykujące władze , takie jak powieści Dostojewskiego, teraz jest to niemożliwe. Przerabia się literaturę, tak, aby służyła ideologii.

Bohaterowie "Drogi donikąd" postępują różnie. Tadeusz jest wierny sobie, to antykomunista, który wierzy, że opór ma sens.

Paweł choć w pierwszej chwili zgadza się przerabiać sztukę do dziecięcego teatru , tak by propagowała ideologię, rezygnuje jednak z tej pracy, ale Karol zaczyna wykładać leninizm na uniwersytecie, znika pralnia, gdzie spotykała się opozycja, ludzie są przesłuchiwani, niektórzy podpisują obietnice donoszenia na znajomych, inni nie wytrzymują poełniają sambójstwo.

Najstraszniejszy jest sposób manipulacji, jak zauważa jeden z bohaterów dotąd władcy zachowywali pozory, Hitler prowokując przebrał swoich ludzi za Polaków, władza radziecka już tego nie potrzebuje. Jak mówi, że śnieg jest czarny, tzn. że tak jest. Z powszechnym kłamstwem trudno wygrać, zwłaszcza przy braku oporu. Bo ludzie już nie buntują się. Dostosowali się.

Zaczynają się wywózki rdzennej ludności. Po rodzinę Pawła też mają przyjechać. Zdąży uciec, ale gdzie ? Czeka go droga donikąd droga do bagien, które pochłaniają każdego - bo bagnem jest otaczającą rzeczywistość?

Czy opór jednostek ma sens ? Czy Paweł powinien odrzucić pracę w teatrze (potem i tak   zarzucą mu, że nie wykonuje swego zawodu dziennikarza)? Czy Karol jest tylko komformistą? Gdy byłam nastolatką nie miałam wątpliwości, zresztą sama dziś nie poszłabym na taki układ, ale wiele lat później oglądałam film A. Wajdy "Katyń". Dwie siostry w Polsce lat 50. zajmują różne postawy. Jedna - dyrektorka szkoły, uważa, że trzeba  robić tyle ile się da  , aby polskość przetrwała, abyśmy kiedyś byli wolni, korzystać nawet z minimalnej wolności, druga- jawnie buntuje się,  stawia tablice pamiątkową bratu, który zginął w Katyniu, za co trafia odrazu do więzienia. Wymowę tego wątku filmu podkreśla monolog Antygony –bohaterki Sofoklesa.  W filmie pada pytanie: Co będzie, gdy wszyscy damy się zabić, kto będzie walczył o Polskę? Może Ci którzy pozornie byli po stronie władzy też mieli ważne zadanie ?  Jawna opozycja i ta ukryta doprowadziły w końcu do czerwca 1989 r.

    "Droga donikąd" przeraża w kontekście obecnej sytuacji w Rosji, wojny w Ukrainie, losów rosyjskiej opozycji.  Sposób działania władzy rosyjskiej nie zmienia się od lat.

Sposób przedstawiania rzeczywistości we wspólczesnej Polsce, też niekedy przypomina metody z czasów PRL-u. Boję się każdego bezczelnego kłamstwa, zawsze część społeczeństwa uwierzy, że „śnieg jest czarny”…

Tak… powieść J.Mackiewicza prowokuje do refleksji, nie tylko tych historycznych.  Jak zachowujemy się w rzeczywistości  absurdalnej, zakłamanej, beznadziejnej? Jak walczyć z obłudą? Czy istnieje droga do normalności? Dlaczego  wielu tak łatwo rezygnuje z wolności, tak łatwo wierzy ideologii? Czy to komformizm, strach czy wiara? Co robić, aby nie dopuszczać do przemocy, kłamstwa, zła? Nie pierwszy raz powtarzam za W.Szymorską: „Nie ma pytań pilniejszych, od pytań naiwnych”.

Polski ład, pandemia i "Nie ma" Mariusza Szczygła

Polski ład, pandemia, widmo wojny na Ukrainie, wszelkie absurdalne lex-y, wojny o nic dla zasady i poczucie odchodzącej normalności, straty tego, co osiągnęliśmy, poczucie, że żyjemy w matryksie, że znów "Dziady" mogą nie podobać się władzy,a sędzia może być odsunięty za prawdę....
Co jeszcze nas czeka? ... Ja tym czasem spędzam czas z   "Nie ma" Mariusza Szczygła.

Ogródu już nie ma, czegoś nie ma tak jak w rozdziale  "Rzeka". „Nie ma” - to lużne reportaże a właściwie opowieści o tym, co jest, co znika, co minęło. Luźne skojarzenia, urywki myśli o ojcu tyranie, ojcu samobójcy, o uzależnieniu od ojca, o kotce, która odeszła po kilkunastu latach, zostawiając pustkę i cierpienie... I autor, który znów jawi się, jako filozof, poeta…

Reportaże o końcu świata i początku nowego przejmują refleksją o sensie egzystencji. Wspomnienie o roku 2012, gdy miał nastąpić koniec świata prowokuje do refleksji o naszych końcach świata. Bohater opowiada i uzależnieniach, ucieczkach w świat gier i od tego świata podróżach i "Biegunach" Olgi Tokarczuk. Ta książka uświadomiła mu, że każdy koniec oznacza początek czegoś nowego, jak te psujące się jabłka, które obierał, dały początek kompotowi.  Czy początkiem będzie pokój w podtatrzańskiej wiosce?

Przeczucie wojny. Wojny są od wieków, czy będzie kolejna? Po wojnie powstają dzieła o pięknej wojnie, o umieraniu. Czytam o rozmowie z żołnierzem, który wrócił z wojny o Krym. Nie zaskoczyło mnie, że między starciami grają na telefonie, w końcu muszą się odstresować. Urzekła mnie za to odpowiedź żołnierza, który cieszy się, że przeciwnicy jeszcze żyją. Wojna to zabijanie a nikt normalny nie chce zabijać,...Nawet na wojnie.

Reportaż o Karolu, który był Karoliną, to właściwie nie reportaż, gdzie zdania ładnie  wynikają z siebie, są jasne, zrozumiałe.Reportaż o Karolu to opowieść o człowieku, który nie ma, który tęskni, obawia się, który jest szczęśliwy, że jest  Karolem. Dla mnie to kolejna poetycka wizja bohatera stworzona przez Szczygła. Losy Karola to połączenie behawioryzmu Hemingway'a z poezją. Jakieś rzucone fakty, pozornie nieistotne kreują postać. W tym reportażu Szczygieł pozwolił sobie na komentarz, wyjaśnił sytuację, być może nie zrozumiałe dla niewrażliwego czytelnika.Dlaczego  Karol cieszył się, że przeżywają go " homoniepewny"? Bo zobaczyli w nim mężczyznę. 

Nowe spotkanie z Mariuszem Szczygłem i „NIE MA”

 

Ogródu już nie ma, czegoś nie ma tak jak w rozdziale  "Rzeka". „Nie ma” - to lużne reportaże a właściwie opowieści o tym, co jest, co znika, co minęło. Luźne skojarzenia, urywki myśli o ojcu tyranie, ojcu samobójcy, o uzależnieniu od ojca, o kotce, która odeszła po kilkunastu latach, zostawiając pustkę i cierpienie... I autor, który znów jawi się, jako filozof, poeta…

Reportaże o końcu świata i początku nowego przejmują refleksją o sensie egzystencji. Wspomnienie o roku 2012, gdy miał nastąpić koniec świata prowokuje do refleksji o naszych końcach świata. Bohater opowiada i uzależnieniach, ucieczkach w świat gier i od tego świata podróżach i "Biegunach" Olgi Tokarczuk. Ta książka uświadomiła mu, że każdy koniec oznacza początek czegoś nowego, jak te psujące się jabłka, które obierał, dały początek kompotowi.  Czy początkiem będzie pokój w podtatrzańskiej wiosce?

Przeczucie wojny. Wojny są od wieków, czy będzie kolejna? Po wojnie powstają dzieła o pięknej wojnie, o umieraniu. Czytam o rozmowie z żołnierzem, który wrócił z wojny o Krym. Nie zaskoczyło mnie, że między starciami grają na telefonie, w końcu muszą się odstresować. Urzekła mnie za to odpowiedź żołnierza, który cieszy się, że przeciwnicy jeszcze żyją. Wojna to zabijanie a nikt normalny nie chce zabijać,...Nawet na wojnie.

Reportaż o Karolu, który był Karoliną, to właściwie nie reportaż, gdzie zdania ładnie  wynikają z siebie, są jasne, zrozumiałe.Reportaż o Karolu to opowieść o człowieku, który nie ma, który tęskni, obawia się, który jest szczęśliwy, że jest  Karolem. Dla mnie to kolejna poetycka wizja bohatera stworzona przez Szczygła. Losy Karola to połączenie behawioryzmu Hemingway'a z poezją. Jakieś rzucone fakty, pozornie nieistotne kreują postać. W tym reportażu Szczygieł pozwolił sobie na komentarz, wyjaśnił sytuację, być może nie zrozumiałe dla niewrażliwego czytelnika.Dlaczego  Karol cieszył się, że przeżywają go " homoniepewny"? Bo zobaczyli w nim mężczyznę. 

"Nie ma" Mariusz Szczygieł -spotkanie kolejne

 

Spotkania kolejne, z ojcem w Pradze czeską muzyką i czeskim patriotyzmemnn i... z czeskim językiem. Potem poznajemy historię Ewy i jej pamiętnika zapisanego w Excellu. Tak w Excellu… Mała dziewczynka, która kupowała rodzicom wódkę, znalazła zmarłego ojca, w szkole była najlepsza, bo tak postanowiła, ale jak wstydziła  się brudnych nóg na wuefie! W domu nie było bieżącej wody, nie było niczego poza pijanym towarzystwem. Mimo wszystko to historia o tym jak cieszyć się życiem, o dobrych ludziach i o tym jak stać się silnym.

Uwielbiam styl tekstów Szczygła, prosty i zarazem  poetycki język, urywane myśli, żywy zapis rozmowy i jego komentarze jak ten na wstępie do historii Ewy o najważniejszym, które zaskakuje, o którym nie wiemy, że zdarza się właśnie.
Sposób kreowania wątku w tekstach Szczygła przypomina poezję. Przykladem  historia Ludwiki i Zosi Woźnickiej. Jedna jest pisarką, druga bardziej krytykiem. Obie bliżniaczki, popełniają samobójstwo, dlaczego? To nie jest tekst chronologicznie opisujący losy pisarki, przypomina bardziej rozsypane notatki. Przez to intryguje, przez to czyta się jak poezję, łącząc luźne skojarzenia, zapiski rozmów. 

 

"NIE MA" MAriusz Szczygieł

 

Pierwsza  historia „Czytanie ze ścian". Podróż metrem, rozważanie o ludziach, o nas, o tym, że gramy zawsze, że gramy jadąc tramwajem. Nasza postawa to gra dla widzów - współpodróżnikow, gombrowiczowska forma inaczej. Podróż metrem i pzrypadkowo przeczytany wiersz na ścianie, który poruszył autora i stał się duszą dalszej opowieści. Poezja musi pzrecież dotrzeć do nas, poeta musi trafić na moment współodczuwania .Ów niepodpisany wiersz zaczarował autora. Zaczął szukać wiadomości o autorce. To było jeszcze przed internetem.Takowe poszukiwania wymagały żmudnego szperania w bibliotekach. W ten sposób dowiedzieliśmy się o czeskiej poetce,która późno debiutowała, o jej emigracji, samobójstwie męża, przesłuchaniach. Zwykła urokliwa opowieść o spotkaniu z literaturą i nieprzeciętną osobą... Zachęca do poznania następnych…, o których opowiem później.

 

Ałbena Grabowska „ Matki i córki”

 

Losy jednej rodziny pogmatwała historia i zbieg przypadków. Fabuła rozgrywa się wspólczesnie, ale retrospekcje siegają zsyłek na Syberię po powstaniu styczniowym.W ten sposób poznajemy dramaty kobiet z jednej rodziny  z różnych epok Czy jest to powieść historyczna? Nie !  Historia tworzy tylko tło. Bohaterką jest młoda dziewczyna, która przez przypadek dowiaduje się, że jest wnuczką znanej skrzypaczki. Nie znała parwdziwego nazwiska babci, dlaczego? Dlaczego w rodzinie są same kobiety, nie mówi się o ojcach? Czy tajemnica zostanie rozwikłana? Co je łączy?

Powieść dobrze czyta się, cały czas trzyma w napięciu, zwłaszcza fragmenty dotyczące obozów wprowadzają  dreszczyk emocji.  

Rebecca Solnit - "Mężczyźni objaśniają mi świat"

Ciekawa pozycja, zbiór esejów dotyczących relacji między światem mężczyzn i kobiet. Autorka odwołuje się do badań naukowych,własnych doświadczeń, ale też znanych afer spoleczno-politycznych. Pokazuje kulturowe uwarunkowania roli kobiety w świecie.Choć wiele zmieniło się, istnieją prawa kobiet, często czujemy się słabsze, pozwalamy na dominację mężczyzn.Stąd przemoc domowa,  stąd molestowania w pracy gwałty. Ciekawe rozważania, które warto przeczytać, a miłośnicy Virginii Voolf, znajdą inną niż wszystkie interpretację jej twórczości. Słowa kkucze esejów Rebecca Solnit to: czujmy się wolne i silne.

"Warszawa Skamandrytów" Lidia Sadowska –Mokkas

 Dawno nie pisałam. Brakowało czasu podczas pracy zdalnej a lektury, które czytałam nie pasowały do profilu bloga, w którym rzadko zamieszczam recenzje tzw. "mądrych książek".
„Warszawa skamandrytów" też nie jest książką kultury popularnej, jednak przeczytać ją może każdy,  nie tylko polonista, czy krytyk literacki.

W okresie dwudziestolecia międzywojennego Skamandryci to pierwszą grupa literacka, która wyzwoliła się z konieczności podejmowania wątków narodowych, opłakiwania przegranych powstań, uświęcania bohaterów. Młodzi twórcy zachłysnęli się codziennością. Choć oczywiście różnili się, byli wyrazistą grupą. Lechoń, Słonimski, Tuwim, Wierzyński, Iwaszkiewicz stworzyli Skamander i tradycję spotkań "Pod Pikadorem". Z elitą poetów byli związani i inni: Pawlikowska, Fischer, Miłosz, Gombrowicz. Książka nie jest biografią, raczej opowieścią o grupie twórców i Warszawie, w której realizowali się, opowieścią napisaną w przystępny sposób pięknym, ale prostym językiem. Myślę, że każdy może na chwilę spróbować się oderwać od powieści akcji, czy uczuciowych dramatów fikcyjnych bohaterów, by poczytać o pierwszych krokach w Warszawie przyszłych poetów, poznać plotki, z ich życia, ich fobie,wzajemne reakcje. Warto poznać klimat ówczesnej Warszawy, nieznane
z lekcji szkolnych historie młodych tworzących po raz pierwszy w wolnym kraju, euforię i radość lat dwudziestych oraz nastrój katastrofizmu i zbliżającej się wojny w latach trzydziestych. 

Stepfen King „Lokatorka”

„Lokatorka" – to genialny thriller psychologiczny. Autor zbudował ciekawą konstrukcję fabuły, która pozwala równocześnie śledzić i porównywać losy dwóch młodych dziewczyn, uwikłanych
w trudne relacje z bliskimi.

Dwie lokatorki w różnym czasie wynajmują ten sam tajemniczy nowoczesny dom, zbudowany przez znanego architekta. Zamieszkanie w nim oznacza zgodę na dziwne zasady stworzone przez właściciela, zdanie swoistego egzaminu weryfikującego kandydatów. Sam właściciel-architekt, skrywa tajemnicę –tragedię rodzinną sprzed lat. Dom pierwotnie miał wyglądać całkiem inaczej, całkiem zwyczajnie, jednak okoliczności spowodowały, że stał się nowoczesną technologicznie fortecą.

 Do tego domu młody człowiek przynosi kwiaty, ponieważ zmarła tu jego ukochana. Lokatorka, próbując poznać tę historię, odkrywa coraz bardziej dramatyczne wydarzenia.
Czy mamy do czynienia z socjopatą, z którego ręki giną młode kobiety? Kto nim jest? Odpowiedź początkowo wydaje się oczywista, ale z czasem wszystko komplikuje się, żadna z prawd nie jest pewna. Kłamstwo, projekcja odsłaniają kolejne fakty. Czytelnik zmuszony jest do układania literackich puzzli.

Tłem tych wydarzeń są emocje bohaterów. Równocześnie rozgrywają się, bowiem dramaty psychologiczne, każda postać przeżyła traumę, tragedię, która zmieniła jej życie.

Paulina Simons „Dziewczyna z Times Square”

Wyobrażam sobie słynną ulicę w Nowym Jorku o młodą dziewczynę, która w deszczu czeka na autobus… W liceum namalowałam taki obraz: Dziewczyna z parasolką w strugach deszczu.

Zaintrygował mnie tytuł i okładka książki, które przypomniały tamte młodzieńcze emocje. Tak zaczęła się moja przygoda z Lili –główną bohaterką powieści.

Już na początku utworu poznajemy młodą studentkę, która wynajmuje mieszkanie razem
z koleżanką. Rozstaje się właśnie z chłopakiem, wykupuje los na loterii, spotyka się z babcią, która zmusiła ją do odwiedzenia do matki.

Jej przyjaciółka znika. Detektyw uświadamia Lili, jak mało o niej wiedziała. Poszukiwania zaczynają odkrywać dramatyczne fakty, powiązania bliskich Lili. Wątek sensacyjny nie jest jednak jedynym w utworze. Równocześnie rozgrywa się walka Lili z białaczką, rodzi delikatne uczucie do człowieka znienawidzonego przez rodzinę.

Każdy z bohaterów skrywa jakąś trudną historię, zmaga się z przeszłością, lękami, dramatycznymi doświadczeniami. Alkoholizm, tragiczna śmierć bliskich, dziwna sekta-czy kościół, doświadczenia wojenne, brak matczynej czułości – to ich przeszłość. Czytelnik stopniowo poznaje nowe okoliczności, pojmuje dziwne zachowania bohaterów. W ten sposób „Dziewczyna z Times Squar” okazuje się powieścią psychologiczną.  Zmagania
z chorobą, chemią, wymiotami przeplatane nadzieją i porażkami, tworzą oś powieści, wokół, której rozgrywają się inne wątki. W tle pojawiają się opowieści babci Lili, która pochodzi
z Polski, przeżyła obóz koncentracyjny, uratowała żydowskie dziecko. Czy wydarzenia wojenne mogą jeszcze mieć wpływ na bohaterów, żyjących w latach dziewięćdziesiątych?

Dziewczyna z Times Squar przypomniała mi dawno malowany obraz. Wówczas też doświadczyłam raka. Zmarli po kolei moi rodzice. Opis leczenia Lili przypomniał mi moje emocje. Czułam się jak w szklanej kuli, niby uczestniczyłam w życiu, chodziłam do szkoły, ale moja świadomość utknęła jakiejś innej rzeczywistości, innym wymiarze. Dlatego te wszystkie zbyt słodkie momenty powieści, nie irytowały mnie. Myślę, że dla chorego, dla bliskiej osoby takie chwile są czymś wyjątkowym. Ja nie doświadczyłam  tych zwykłych sytuacji. Tata zmarł, po tym, jak wysłał mnie po lody do centrum Warszawy. Zrobił to chyba celowo. Gdy odchodziła mama w radiu grali piosenkę z jej młodości. Płakała… Nie mogłam nic zrobić… Wyobrażałam sobie, jak żałuje życia, które znika. Potem zaczęłam malować. Dziewczynę z długimi włosami, która sama stoi na przystanku w strugach szarego deszczu, jakby chciała zmyć emocje…

Jodi Picoult „Deszczowa noc”

Myślałam, że to książka o trójkącie małżeńskim… Myślałam, że to powieść o eutanazji,
o dylemacie, czy można zabić z miłości…

Powieść dotyka tych wszystkich problemów. Wydaje sie nam, że opisane sytuacje są oczywiste, intrygi rozwiązane. Z pierwszych kartek dowiadujemy się, że główna bohaterka organizuje wyprzedaż garażową rzeczy swojego męża, że wreszcie czuje się wolna.
Do kwiaciarni wpada po żonę szef miejscowej policji, ale zastaje tam piękną rudowłosą dziewczynę, której urokowi nie umie się oprzeć. W tym samym czasie w miasteczku inny bohater zabija żonę, ponieważ bardzo ja kochał.

Dopiero teraz czytelnik może skoncentrować się na przeżyciach bohaterów, zastanowić się, czym jest miłość? Stopniowo poznajemy ich uczucia i motywacje. Rozumiemy zachowania, które normalnie nie akceptujemy. Współodczuwamy, przeżywamy spotkania kochanków, każde zeznanie oskarżonego o zabójstwo.   

„Deszczowa noc” ma cechy powieści psychologicznej, trochę obyczajowej, trochę romansu, znajdziemy też elementy śledztwa, jednak głównym motywem jest siła miłości, refleksja:
czy miłość może krzywdzić?

Gayle Forman Zostań, jeśli chcesz

Nie wiem, jak określić tę powieść? Książka dla młodzieży? O czym świadczy język, sposób napisania prosty, oczywisty. Książka obyczajowa, troszkę  psychologiczna?

Początek przedstawiający scenkę rodzajową z życia szczęśliwej rodzinki, nie zapowiada smutnej historii. W wolny od zajęć dzień, wszyscy wybierają się w podróż.  Narratorka, snuje opowieść o swojej rodzinie, fascynacjach rodziców, miłości do muzyki i pierwszej miłości. Nastolatka straciła ukochanych rodziców i brata, sama walczy o życie. Opowiada o przeszłości, o teraźniejszości, o sprawach komicznych i poważnych. Są to jednak niezwykłe przemyślenia. W jednej z fraszek Jana Kochanowskiego, w czasie snu dusza opuszcza ciało i sama przemierza świat. Podobnie w tej książce. Dusza bohaterki wędruje po szpitalu, widzi rozpacz bliskich, próby wtargnięcia na oddział jej ukochanego. Słyszy słowa lekarza, twierdzącego, że od niej tylko zależy, czy wróci do żywych. Kilka razy powtarza je sobie. Wędrując po szpitalu odkrywa, że jej braciszek też nie żyje. Czy zechce jeszcze wrócić, czy jest coś, co może obudzić pragnienie życia?

Kazuo Ishiguro „Pejzaż w kolorze sepii”

Dawno nie pisałam. Nie miałam czasu, czytałam tylko to, co potrzebne mi zawodowo.

Wracam, pewnie na moment. Dopiero w wakacje znów odwiedzę światy bohaterów książek.

Teraz na chwilę zatrzymałam się przy Kazuo Ishiguro. „Pejzaż w kolorze sepii” to pierwsza książka noblisty.

Czytając ją przypomniałam sobie podróże do przeszłości w „Pannach z Wilka” J. Iwaszkiewicza a nawet bardziej w „Poszukiwaniu straconego czasu” M. Prousta.  W powieści japońskiego pisarza teraźniejszość miesza się z przeszłością, tak jak u Prousta wspomnienie, wywołuje strumień skojarzeń, przywołuje odległe zdarzenia a raczej dalekie emocje, stłumione przez czas, może przez próby wyparcia ich. Bohater Iwaszkiewicza dosłownie wracał do dawnych miejsc i dopiero wtedy próbował przeżyć dawne emocje. Bohaterka Ishiguro wraca do myśli związanych z miejscami, osobami, wydarzeniami. Nawet, gdy mentalnie jest w świecie sprzed lat i jeszcze raz próbuje zmierzyć się z emocjami, podświadomie postrzega go z pespektywy późniejszych doświadczeń. Trochę jak w realistycznym śnie: jesteśmy w środku wydarzeń, ale nasza świadomość mówi, że to się nie dzieje już, coś zaczyna się, ale nagle urywa się, pojawia się poprzedni albo nowy wątek. Akcja książki rozpoczyna się w Anglii. Narratorka. po śmierci męża-ojca drugiej córki, mieszka sama w dużym domu. Sama musi zmierzyć się z teraźniejszością.  Myślami wraca do Japonii. Przenosi nas do rzeczywistości Nagasaki po wojnie, przez moment pojawia się informacja o wybuchu jądrowym, zauważamy, jakie zmiany zaszły w społeczeństwie japońskim. Poznajemy przyjaciółkę narratorki i jej córeczkę.  Te przecież zwykłe, realistycznie opisane historie, tworzą atmosferę tajemnicy, niewyjaśnione, prowokują do refleksji.  To pejzaż w kolorze sepii. Taki odcień kojarzy mi się, że starymi wyblakłymi zdjęciami. To kolor wspomnień, wyciszenia, rozmyślań…

Wokół „Filozofii frywolnej ”Umberto Eco - esej

     

              

„Filozofia frywolna” Umberto Eco oprowadza nas po muzeum sztuki filozoficznej, przedstawia dogmaty filozoficzne od starożytności do współczesności. Dyskusje z filozofami nie są obce pisarzowi. Problem ów podejmuje zarówno znane wszystkim „Imię róży”, jak i powieść o kulturze baroku „Wyspa dnia poprzedniego”. Autor pejzażu semiotycznego nie ogranicza się do rozważań o historii. Poznając kulturę baroku, czy średniowiecza dostrzegamy uniwersalność ludzkich dylematów, myśli i lęki ówczesnych bohaterów wydają się nam bliskie, zrozumiałe.

            Taka tez jest napisana wierszem „Filozofia frywolna”. Choć temat z natury ważki, Eco założenia poszczególnych kierunków filozoficznych kreśli z dystansem, wykorzystując delikatny dowcip i ironię, zmusza czytelnika do śmiechu i refleksji.

             Od zawsze człowiek zastanawiał się nad początkiem istnienia. „ Pierwszy okres filozofii starożytnej nawiązuje do sporów dotyczących przyczyn życia. Tales twierdził, że wszystko powstało z wody i z wody się składa. Nie pytał, kto stworzył świat, ale co jest jego przyczyną? Swoje argumenty uzasadniał, dlatego jego dowody uważa się za początek nauki.

Od Talesa rozpoczyna spotkania z filozofią Eco. Według pisarza Talesa cechowała odwaga i tupet.

„Mam odpowiedź przemyślaną;

podam wam ją jak wypada,

skoro na nią nie wpadliście

i powiem, że świat się składa

z czystej wody , oczywiście”

Odkrycie Talesa wywołało wiele sporów.. Starożytne polemiki Eco opisuje prostym językiem , z charakterystycznym dla siebie humorem. Oto czytamy, że Anaksymenes śmieje się, twierdząc, że świat rodzi się nie z wody, ale z Nieskończoności, zaś magikiem prawdziwym okazuje się Pitagoras, który

„Gorliwe dowody zbiera?

Ze wędruje stale dusza.

I ze zręcznością żonglera

Sferami nieba porusza”

Filozofowie powstałego w VI w p.n.e. Związek Pitagorejskiego przeciwstawiając się tradycji, która taniec i muzykę traktowała, jako sposób kontaktu z Bogiem, twierdzili, że najlepszą drogą do Boga jest to, co dziś określamy, jako pracę naukową.

  Z dyskusji starożytnych filozofów wyłania się obraz świata, który wcale nie jest nam taki obcy. Czytamy, że

„Parmenides w wielkiej wrzawie

długi wywód swój zaczyna

i powiada, że mu prawie

świat ten kulę przypomina”

Parmenides był najbardziej oryginalnym metafizykiem przed Platonem. To on odkrył drogę prawdy, która prowadzi do zdobycia rzetelnej wiedzy oraz drogę budującą fałszywe opinie.

Tu do dyskusji włącza się Heraklit- główny krytyk Pitagorasa, który dostrzegł, że rzeczy nie są takie, jakimi je widzimy i opisujemy. Człowiek może osiągnąć mądrość tylko poprzez spojrzenie we własne wnętrze. Dla Eco Heraklit to przede wszystkim autor słynnego powiedzenia: „Nie można wejść dwa razy do tej samej rzeki”. Pisarz parafrazując słowa filozofa wyjaśnia zmienność świata.

„Wystarczy wskoczyć do rzeki

i postać przez chwilę w wodzie,

aby zrozumieć na wieki,

że ruch jest zawsze w przyrodzie.”

Zaś to, że poznaliśmy atom i wszelkie tego konsekwencje to wina Demokryta z Abwery. Choć atom kojarzył się ówczesnym z czymś niepodzielnym, Demokryt wierzył, że w chwili śmierci atomy duszy ulegają rozproszeniu. Eco przewrotnie stwierdza, że strach przed bronią jądrowa to wina „typka z Abdery”

„ To, że dziś na myśl o wojnie

rzednie nam niechybnie mina

i wzdychamy niespokojnie p- t

to owego Greka wina.”

            Filozofia starożytna dała początek współczesnej nauce, niestety następcy Greków nie pamiętali o ich dokonaniach, o czym z humorem pisze Eco

„Grecy, bowiem, bardzo wściekli

na swych filozofów kłótnie

na kawałki ich posiekli

[...] a wszystko co z nich zostało

to jakieś małe fragmenty...”

Jednakże. owe kłótnie świadczą o wielkości Greków, o różnych drogach ich poszukiwań.

            Pierwszy wiersz jest wstępem do rozważań o wybranych filozofach. Naszą wędrówkę po muzeum rozpoczynamy od Arystotelesa.

            To Arystoteles zanegował idealizm Platona, podkreślając wagę poznania empirycznego. Idealizm, uczuciowość czy rozum i doświadczenie, jakie postrzeganie rzeczywistości pozwala dotrzeć do prawdy, czy istnieje prawda obiektywna- to odwieczne pytania ludzkości.

            Te spory znajdują odzwierciedlenie w następnym wierszu – „Anzelm z Aosty” Powołując się na Anzelma, Gaunilona, Hegla, Kanta rozprawia Eco o dowodach na istnienie Boga a właściwie o polemikach filozofów, których dyskusje przekazuje językiem dowcipnym i uszczypliwym. Wypowiedzi przedstawicieli różnych czasów przypominają dyskusje współczesnych ludzi. Eco ostrzega, że idee nawet te najmądrzejsze, najpiękniejsze,

[ ocena zresztą zależy od punktu widzenia], często nie wytrzymują konfrontacji z rzeczywistością.

„Kiedy ktoś rozmiłuje się

w absolucie i w logice

nic go nie interesuje,

jak to sprawdza się w praktyce”

A ludzie posiadają dar wypaczania idei, często traktują je powierzchownie, więc

„kiedy platonik ci gada,

cóz takiego jest byt czysty. Mów „tak” i zmykaj,

ma rada od tego idealisty”

Dlatego do polemik świata należy podchodzić z dystansem, a ironiczne sformułowanie platonik, pisane małą literą mówi samo za siebie. Platonik, to ktoś, kto deformuje idealizm, wygłasza tylko slogany, nie rozumiejąc ich.

„świat cały

do pytań i odpowiedzi

zrozumiałych dla gawiedzi”

sprowadził Tomasz z Akwinu. Jednak czy system reguł, pytań i odpowiedzi nawet na pytania dotyczące istnienia Boga rzeczywiście wyjaśnia rozterki ludzkości?. Przypominamy sobie, że według Tomasza, wszystko, poza Bogiem, który jest początkiem wszystkiego, ma swoją przyczynę. Eco, świat Tomasza podzielony na drabinę bytów, wydaje się sympatyczny., Musimy jednak mieć świadomość, że wszystko zmienia się, dlatego

„lepiej, więc zaakceptować,

źe go trzeba przebudować”

Do owej przebudowy przyczyniają się spory następców.

„cała myśl posttomistyczna

jak była niesympatyczna”

Wyjątkowymi wśród scholastyków byli Duns i Wilhelm z Ockham. To ten ostatni udowodnił, że spory toczą się bez celu. Nic dziwnego, że

„stara szkoła,

Wkrótce potem

Zawaliła się z łoskotem”

            Podobała mi się rozmowa Rogera Bacona z motylem wyjaśniająca konsekwencje badań naukowych., które wymagają ofiar istot żywych? Nic dziwnego, że motyl nie był zachwycony, że badania zaczynają się od niego.

„Norlmalni ludzie[...]

to trochę Pascale, trochę Kartezjusze.

Chętnie czasem wątpią, choćby dla zasady

Lecz bardziej ich cieszą

Czułe serca rady”

Tak wędrując po muzeum historii filozofii dochodzimy do Kartezjusza i Pascala. Spotykamy się z racjonalizmem Deskartesa i Paskala przekonaniem, że człowiek jest słaby, kruchy, zdany na niewiedzę, ale zawsze będzie szlachetniejszy niż to, co go zabija, ponieważ wie, że umrze, zna przewagę, którą świat ma nad nim, wie, że niczym są wartości doczesne, szukając szczęścia, znajduje nędzę i śmierć.

              Wpływ na dzisiejsze poczucie czasu miał zapominany Vico, który potrafił przeciwstawić się tendencjom oświeceniowym. Uważał, że prawda jest tym, co zostało dokonane, odrzucił kartezjańskie podejście do historii w kategoriach idei jasnych i wyraźnych.

„On pierwszy bez wątpienia

Miał śmiałość uznać

sztukę za fantazję istnienia

Historia ludzkości to historia kultury i nauki.   Historia filozofii to ciągły spór o sposób postrzegania świata, konflikt między poznaniem rozumowym a mistycyzmem. Według kategorii apriorycznych poukładać świat próbował Kant. Rozdzielił to, co naukowe od tego, co metafizyczne, nie negował intuicji i emocji. Ale dopiero Hegel w pełni docenił „tchnienie Ducha”. Uważał, że dzieło sztuki jest ważniejsze niż dzieło nauki, zaś historia ludzkości ma swój cel, nic nie dzieje się przypadkowo. Każdej tezie odpowiada antyteza, z nich dopiero powstaje synteza. Historia to stopniowy rozwój rozumu Jednak w wierszu Eco twórca fenomologii pokazany jest jako figlarz.

„Kto zatem Hegla słucha

Wie, że świat jest tchnieniem Ducha,

który dla manifestacji?

Wciąż szuka jakiejś mediacji

[...]Rozum bez atrofii

Dociera do filozofii:

Każdy system, każde zdanie

Zmienić w problem jest już w stanie”

Rozprawiając o Heglu kpi z filozofów, którzy   wykorzystując dorobek sztuki, relgii , tworzą systemy filozoficzne, tworzą nieprawdziwe problemy. Ironicznie przedstawia myśl Marksa, wyśmiewa założenia ideologii, zabraniającej posiadać „ w stopniu nikłym, jakiejkolwiek własności”, traktowanie sztuki i kultury, jako tak zwanej nadbudowy. Choć Marks, w wierszu Eco, próbuje bronić swoich idei, dowiadujemy się, że jego dialektyka wcale nie uszczęśliwia ludzkości.

„są tacy, którym myśl ta nie pomaga,

choćby Węgrzy i kułacy?

Marks jednak uważa, że to wina następców, którzy wypatrzyli założenia jego dzieł.

Te rozważania kończy pointa dowodząca, że

„praktyka i teorie

Są wyraźnie rozdzielone,

Jak dwie różne historie?

Eco chyba nie ufa żadnemu systemowi filozoficznemu. „Smutnych” z założenia wyznawców egzystencjalizmu traktuje, jako pozorantów, czarne stroje, pesymizm – to tylko forma.

„Myślisz, że egzystencjalizm

 wygląda jak rozpacz czysta

podczas gdy on z miną posępną

[...]

zwyczajnie w balona was robi”

Egzystencjalistami byli Kafka i Dostojewski. Autor „Imienia Rózy” w kilku wersach interpretuje „Zbrodnię i karę”, stwierdzając, że to nuda bohatera powieści doprowadził do zbrodni. Zarówno Józef K. i Raskolnikow są „uwięzieni w swym bycie”, nie mają wpływu na sytuację, w której znaleźli się. O ile Dostojewski i Eco przekonują pisarza, to Sartre jest po prostu niekonsekwentny. Zgrabnie żonglując znanymi tytułami: „Mdłości”, „ Muchy”

„ Ladacznica z zasadami” wykłada swój pogląd na literacką postawę twórcy „Dróg wolności”. Rozważania o egzystencjalizmie kończy postać Marcela Prousta, „ co z pobożną referencją rozmyśla nad egzystencją”, przypomina w ten sposób, że kierunek ten miał jakby dwie twarze: ateistyczną i chrześcijańską.

             Tak zwiedzając muzeum Umberto Eco doszliśmy do współczesności., Epoki o wielu równocześnie pojawiających się, tendencjach i ideologiach. Wycieczkę naszą wieńczy filozofia analityczna – nowy wróg metafizyki. Jak się ukazuje nie można popadać w skrajności? Analitycy odrzucając liryczne uniesienia, roztrząsając oczywiste sprawy

„nawet nie zauważyli,

źe tematy pogubili

i teraz przyjdzie im chyba

zamilknąć jak zdechła ryba”

Ryby i tak głosu nie mają, więc filozofia analityczna według Eco nie ma żadnego znaczenia, „zamilknie jak zdechła ryba” i nie będzie wywierać wpływu na późniejszych myślicieli. W rozważaniach nad bytem nie można pomijać ani rozumu ani uczuć. Jesteśmy rozdwojeni między koniecznością racjonalnego spojrzenia na świat a marzeniami i idealizmem.

 Dyskusję o tym, która postawa jest właściwsza, jak postrzegać rzeczywistość rozpoczął już mit o Dedalu i Ikarze. Wybory postaci historycznych i bohaterów literackich dowodziły, że nie ma odpowiedzi na to pytanie. Nie rozstrzyga problemu S. Grochowiak W wierszu „Ikar” przeciwstawia sobie dwa światy- piękny, niebiański i szary, codzienny, pełen trudu i bólu. Żaden z nich nie jest ważniejszy. Zaś, „Dlaczego o Ikarach głoszą, skoro doleciał Dedal” zapytuje E. Bryl., Zauważając, że nie doceniamy postawy racjonalnej. Jesteśmy rozdarci wewnętrznie - poddajemy się marzeniom, wbrew rozsądkowi dokonujemy idealistycznych wyborów, innym razem kalkulujemy, bywamy dumni i poddańczy, odważnie bronimy prawdy i ulegając naciskom wybieramy łatwiejsze rozwiązania... Jesteśmy różni jak bohater „Pana Cogito” Z. Herberta

Jego lewa noga normalna

Rzekłbyś optymistyczna

trochę przykrótka chłopięca

prawa

pożal się boże-

chuda

z bladoróżową

sromotną pamiątką ucieczki

lewa skłonna do podskoków

taneczna

zbyt kochająca życie

żeby się narażać

prawa szlachetnie sztywna drwiąca z niebezpieczeństwa

tak oto

na obu nogach

lewej,  którą przyrównać można do Sancho Pansa

i prawej przypominającej błędnego rycerza

idzie pan Cogito przez świat.

            Podobnie jak Eco przedstawił własne spojrzenie na filozofię, Herbert stworzył prywatną mitologię-„Króla Mrówek”. Utwór nie jest kolejną opowieścią o mitologicznych bogach. W mitologii Herberta bogowie zaplątani są w ludzkie losy, uwikłani w absurdy historii. Poeta nie mówi o tym wprost, to się wyczuwa...Może ktoś wychowany w innym kraju, odbierałby jego opowieści inaczej, bardziej uniwersalnie. W „Królu Mrówek” bogowie pomniejszają poświęcenie Prometeusza. Ogień „został szybko zdegradowany i zapędzony do kuchni” Taki los spotykał przecież wielu broniących prawdy, niejedną ważną ideę.  Dziś Stary Prometeusz „próbuje pogodzić sprzeczne ze sobą pojęcia bytu i losu”. Dzieje świata bywają absurdalne. Wynalazek Prometeusza pozwolił tyranom spalić zbuntowane miasto. Jedynym sposobem buntu staje się cichy śmiech Prometeusza.

 „Filozofia frywolna”- była tematem wystawy w muzeum, frywolna, - czyli mało skromna i płocha zarazem. Eco zaskakuje czytelnika podejściem nienaukowym, dalekim od powagi takiej dziedziny nauki jak filozofia. To autor w swej nonszalancji wobec znanych autorytetów zaskakuje odwagą i tupetem, chwilami mamy wrażenie, że Arystotelesa, Bacona, czy Kanta traktuje jak współczesnych sobie twórców, z którymi może toczyć spory, dyskutować, innym razem bywa pełen uznania dla tych, co przyczynili się do wielkości kultury śródziemnomorskiej.

            Niektórych filozofów w książeczce Eco poznajmy dzięki wspaniałym rysunkom satyrycznym. Bohaterowie tych karykatur oczywiście wypowiadają się. Dokonując dowcipnych parafraz znanych stwierdzeń pisarz wykorzystuje związki frazeologiczne, często zmieniając sens znanych odkryć.

O przeżyciach związanych z odbiorem sztuki potrafi mówić jak o nabawieniu się kataru

„Nie wątpię, że oglądając tragedie pod gołym niebem widzowie mogą nabawić się kathasisi”- twierdzi Arystoteles Żartuje również z Bergsona, który na wieść o włamaniu do Towarzystwa Filozoficznego odpowiada: ”Wspaniale, zatem było to towarzystwo otwarte”

            Dzięki Eco możemy porozmawiać z Kartezjuszem i Sokratesem, Heglem i Pascalem porozmawiać i pospierać się jak z kolegami w kawiarni przy lampce wina. Pośmiejmy się, więc z Eco z Marksa i analityków...,Brońmy Pascala i Platona, bądź drwijmy z idealistycznego postrzegania rzeczywistości. Zabawa z filozofami może stać się wspaniałą przygodą, którą długo będziemy pamiętać, a ironia i żart w wykonaniu Eco zmusza do refleksji.

Mia Sheridan „Bez Winy”

Kolejna powieść o miłości autorki ze serii „bez”. Czyta się ją świetnie, mimo że na początku domyślamy się, kto, w kim zakocha się, że romans nie będzie słodką opowieścią o uczuciu od pierwszego wejrzenia. Główni bohaterowie to młodzi wykształceni ludzie okaleczeni przez najbliższych – podobni do siebie i różni, nieufni i potrzebujący zrozumienia. Po przewidywalnym początku książki akcja rozwija się i komplikuje, gdy już czekamy na szczęśliwy finał, pojawia się kolejny dramatyczny epizod. W ten sposób napięcie czytelnika rośnie, kibicujemy bohaterom, ale czy układy, podłość otoczenia nie pokona ich? Sheridon przerywa akcję komentarzami wydarzeń, ale nie robi tego narrator, tylko sami bohaterowie. Poznajemy ich punkt widzenia, ich przemyślenia, obawy, prawdziwe emocje, wszak te ujawniane bywają kontrolowane. To oni tworzą rzeczywistość, opowiadają o niej, słuchają zwierzeń innych. W ten sposób zaczynamy rozumieć bohaterów, poznajemy ich motywacje, psychikę. Lęki, rozumiemy, co dla nich jest ważne, czego boją się. Miłosna historia staje się coraz bardziej zaskakująca. Nie „czepiam się” tym razem zbyt łatwych rozwiązań, przewidywalności w paru momentach.  W końcu taka jest konwencja tych powieści, a skoro czytałam z przyjemnością, czyż mogę krytykować? Pewnie przeczytałabym w tym momencie „Sto lat samotności” Marqueza, gdybym nie znała tej książki oczywiście i parę innych klasycznych tytułów, ale nie miałabym teraz ochoty na „Ulissesa” czy nawet świetny „Paragraf 22”. Czy powieść nami zawładnie nie zależy tylko od jej wartości, ale naszych emocji, potrzeb w danym czasie?

Margaret Atwood „Wspomnienia Podręcznej”

Podręczna to kobieta, która nie ma żadnych praw. Służy tylko do rozmnażania, raz dziennie może wyjść z domu na zakupy w towarzystwie opiekunki..

Owa antyutopia XXI wieku jawi się, jako mroczny świat przemocy, zniewolenia, obozów dla nieposłusznych określanych, jako kolonie. Podręczna- Freda pamięta jeszcze dawne życie: dzieciństwo, mamę, miłość, córeczkę, ucieczkę przez granicę. Pamięta jak chodziła po plaży w bikini, dbała o urodę, kochała. Tęskni za tamtym życiem, które poznajemy tylko z jej snów, majaków. Dzieci Fredy i innych podręcznych już nie będą się buntować, próbować uciekać, ponieważ nie będą znały innej rzeczywistości.

Atwood stworzyła powieść o kobietach -inkubatorach, kobietach przedmiotach, które nie mają prawa być piękne, kochać, odczuwać, powieść o ustrojach autorytarnych zniewalających obywateli,

Bohaterowie jeszcze pamiętają inne życie, choć ciągle wpaja im się, że było ono złe, że są winni, jeszcze próbują uciekać, choć kończy się to tragicznie. Jeszcze czasami zamiast mechanicznego spółkowania w celach prokreacyjnych może się zdarzyć namiastka pożądania, może nawet uczucia.

Wizja pisarki przeraża, ów mroczny świat budzi lęk. Śledząc wspomnienia Podręcznej nie dostrzegałam nadziei na odmianę jej losów, zgłębiałam się w przestrzeń szarą, bez błysków słońca, bez nikłego nawet uśmiechu, czułam się coraz bardziej przytłoczona.

Michel Bussi „Mama kłamie”

„Mama kłamie” jest typowym kryminałem, w którym stopniowo rozwiązujemy zagadkę. Utwór otwiera opis odprawy na lotnisku mamy i jej synka i choć czekamy na dalszy rozwój wypadków, ten epizod nagle urywa się, by powrócić dopiero pod koniec powieści. Książkę tworzą dwa właściwie niezwiązane ze sobą wątki: poszukiwanie niebezpiecznego bandyty oraz fantastyczne opowieści pewnego trzyletniego chłopca, które zaniepokoiły przedszkolnego psychologa, do tego stopnia, że poprosił o pomoc znajomą policjantkę. Autorka słowami psychologa dokładnie wyjaśnia jak działa pamięć małego dziecka. Te wywody mogą nużyć niezainteresowanych psychologią, ale pomagają zrozumieć sposób myślenia oraz decyzje bohaterów. Stopniowo poukładany świat odwraca się, już nie wiemy, kto kim jest, kto jest przyjaciele, kto wrogiem,  podejrzewamy, że doszło do jakiejś tragedii. Osią konstrukcyjną powieści staje się niepozorny pluszak, który po kryjomu opowiada bajki małemu chłopcu. W jakim celu? A może to tylko fantazja trzylatka? W akcję wkraczają fantastyczne wizje, las ogrów rakiety, zamki, jak w każdy kryminale nie unikniemy morderstw, walki o życie, ucieczek. Chwilami nie wiedziałam, po czyjej stronie jestem, przecież, choć „mama kłamie” kocha dziecko, zastanawiałam się, jakiego rozwiązanie oczekuję, co będzie najlepsze dla dziecka?

Carla Monteron „Szmaragdowa tablica”

Wciągająca powieść, łączy historię, miłość i wątek sensacyjny. Zarówno retrospekcje jak i akcja, trzymają w napięciu. Poszukiwanie zaginionego obrazu prowadzi nas do czasów nazizmu we Francji. Dwie historie dotyczące tego samego renesansowego dzieła sztuki biegną obok siebie, choć dzieli je ponad sześćdziesiąt lat. Lata wojny, prześladowania Żydów we Francji, łapanek, godziny policyjnej poznajemy z perspektywy młodej Żydówki. Jej oczami uświadamiamy sobie, że major SS mógł być dobrym człowiekiem, że były to czasy, które zmieniały zwykłych wrażliwych ludzi w cynicznych morderców. Pasjonująca opowieść o ucieczkach, ukrywaniu się, zaufaniu, lojalności walce o życie i namiętnym uczuciu, wkrada się we  współczesną historią młodej pani doktor szperającej w archiwach, by znaleźć ślad po legendarnym obrazie. Wydarzenia z naszych czasów są równie intrygujące, odkrywają przed nami losy bohaterów tych z dwudziestego pierwszego wieku i tych z czasów wojny. Zaskakujące powiązania, poznamy dopiero pod koniec powieści., Próba odnalezienia legendarnego dzieła sztuki nie może być łatwa, komuś zależy na ukryciu prawdy, ktoś liczy na duże pieniądze, ktoś chce pozbyć się albo przestraszyć poszukujących. Kto w tej grze okaże się przyjacielem? Czy podobnie jak w latach czterdziestych w Paryżu uczucie zawładnie decyzjami bohaterów? Gdzie jest miłość, gdzie obraz? Czy warto go szukać?

„Prawiek i inne czasy” Olgi Tokarczuk

O "Prawieku" pisałam wiele lat temu. Dziś chyba wyraziłbym więcej emocji, utrwaliłabym pierwsze wrażenie, zachwyt, skojazrenia, wproces wgłębiaia się w ukryte sensy.  Może kiedyś  powrócę , do tej książki i napiszę jeszzce raz o niej oraz paru innych powieściach pisarki, które czytałam w czasach, gdy nie prowadziłam bloga? Na razie zostawiam przemyślenia sprzed 19 lat. 

Dekadentyzm – decadence, czyli upadek to określenie wprowadzone do krytyki literackiej przez Teofila Gautiera we wstępie do „Kwiatów zła” Charlesa Baudelaire’a

Termin ów używano już w XVIII w.Dotyczył on wówczas upadku Cesarstwa Rzymskiego i rozwoju literatury i sztuki w tym czasie. Dekadentyzmem określa się też kierunki, które zamykają daną epokę, np. hellenizm wobec starożytności, postmodernizm dla XX wieku.

       W XIX wieku dekadentyzm stał się wyrazem skrajnego pesymizmu, przekonania o schyłkowości świata, nawiązującego do pesymistycznej filozofii Artura Schopenhauera. Bezsilność wobec świata, przekonanie, że żadne systemy filozoficzne nie są w stanie wyjaśnić problemów ludzkiej egzystencji, stały się częstymi motywami literatury XX wieku.

       Pisarze współcześni stają twarzą w twarz z faktami, które przekraczają możliwości wyobraźni. Ukazują rzeczywistość zdeformowaną przez halucynacje, mity i symbole, żeby wydobyć chaos
 i szaleństwo codziennego życia, sięgają do absurdu, groteski, grozy i melodramatu. Duża część współczesnej kultury nosi znamiona dekadentyzmu.

Czyż nie jest dekadentem Kurt Vonnegut oraz w niektórych utworach U.Eco? Cechy tego światopoglądu można znaleźć w „Herzogu” Bellowa, „Samotności długodystansowca” Salingera, „Szklanym Kloszu” S.Plath. 

            Wyjątkową powieścią jest uhonorowany nagrodą Nike – „Prawiek i inne czasy” Olgi Tokarczuk. Czy odnajdziemy tu dekadentyzm?

            Prawiek jest miejscem, które leży w środku wszechświata W centrum Bóg usypał górę. Prawiek ma ściśle określone granice, to rzeki Białka i Czarna, granice, które nie sposób przekroczyć, bowiem ci, którzy tego dokonali stali się jakby innymi ludźmi. Autorka przedstawia czas I wojny światowej do początków stanu wojennego. Pozornie jest to powieść – saga. Poznajemy losy trzech pokoleń w miarę bogatych chłopów z okolic Kielc. Autentyczne są niektóre nazwy, opis miejscowości przypomina rodzinne strony pisarki, rzeczywiste wydarzenia są odtworzeniem opowieści rodzinnych. Wątek o ludziach, którzy wojnę musieli przeczekać w lesie, realia życia w powojennej Polsce – to prawdziwe historie tamtych okolic. Nawet świat postaci fantastycznych jest w pewien sposób autentyczny, wszak funkcjonuje w świadomości tamtej społeczności. Pewnie, dlatego powieści Tokarczuk bywają zaliczane do tzw. nurtu „ małych ojczyzn”.

       Wszystkie wydarzenia skupiają się wokół domu Genowefy i Michała Niebieskich, ich córki i zięcia, Misi i Pawła Boskich oraz ich dzieci Adelki i Witka. Posiadanie własnego domu dla każdego ma znaczenie mityczne, to próba wyodrębnienia własnej przestrzeni we wszechświecie, próba poszukiwania sensu egzystencji.

     Prawiek...Jest powieścią o jednym miejscu na przestrzeni osiemdziesięciu lat[...]To mój sposób na odnalezienie się w historii – wyznała autorka. Tokarczuk poszukując sensu bytu mitologizuje świat. Już tytuł „Prawiek i inne czasy” kojarzy się z koncepcją tamtego czasu, czasu stworzenia naszego czasu rumuńskiego pisarza i religioznawcy Elliada.

 Tematem powieści jest czas i człowiek zgubiony w tym czasie, człowiek bezradny, bez wpływu na własny los, świadomy przemijania, końca, który kiedyś nadejdzie. Jakże ta wizja świata jest bliska Schopenhaerowi, fiolozofowi, który stał się oparciem XIX wiecznego dekadentyzmu.

            Niezwykły jest ów czas u Tokarczuk, niezwykli, a zarazem bliscy nam są ludzie, którzy próbują pokonać jego moc, znaleźć sens naszego bytu na ziemi, sens cierpienia, zmagania się z losem, by w końcu dać się pokonać czasowi. To nie jest czas z piosenki E. Stachury, który przynosi ukojenie. Tylko dajcie czasowi czas - pisał poeta wierząc, że w ten sposób to zło odejdzie. Czas Tokarczuk pokonuje życie, staje się wrogiem człowieka.

            W powieści istnieją tylko czasy indywidualne, samotnych zagubionych jednostek prowadzących ciągłą walkę o przetrwanie. Każde życie, każda rzecz w powieści ma swój własny czas. Czytamy o czasie Misi, Kłoski, Boga, młynka, grzybni...Istnieją niezależnie od siebie i zarazem przenikają się. Może tak dzieląc czas, pisarka szukała sposobu na uwolnienie się spod jego władzy? Są lata grusz i jabłoni.

Lata jabłoni rodzą nowe pomysły. Ludzie wydeptują nowe ścieżki. Karczują lasy i sadzą młode drzewa [...]Zbyt wiele piją. Podejmują ważne decyzje i zaczynają robić to, czego nigdy do tej pory nie robili. Powstają nowe idee. Wybuchają rewolucje, które zmieniają ustroje

 Jednak zło wciąż decyduje o losie jednostek..

Otóż zanim Zły Człowiek stał się Złym Człowiekiem, był zwyczajnym chłopcem, który popełnił straszną zbrodnię, choć dokładnie nie wiadomo, jaką?. Dręczyło go sumienie, więc znalazł ukojenie w lesie. Zabłądził., Krążył po lesie aż w ciągu siedmiu dni zapomniał jak się nazywa.

            W ciągu siedmiu dni Bóg stworzył świat. W „Prawieku” – w ciągu siedmiu dni rodzi się zło.

 U Tokarczuk oparcia nie dają   tradycja i religia. Ciągle towarzyszy nam poczucie braku, życie składa się z pragnień i bolesnych rozczarowań twierdził Schopenhauer.

            W „Prawieku” ... Ksiądz proboszcz, co roku walczył z naturą.Około Świętego Jana Czarna bezczelnie zalewała jego łąki. Bóg poradził mu, aby zbudował tamę. Jednak Czarna była silniejsza. Wysiłek księdza i chłopów okazał się daremny. Jednak nie da się tu odczytać przesłania o wierze i cierpieniu, takiego jak z losów Hioba. Zmagania księdza z rzeką nie mają żadnego sensu. Grusze i jabłonie odradzające się wiosną, przypominają mit eluezyjski o narodzinach i śmierci, losy dziwnej mieszkanki lasu Kłoski i jej córki Ruty - mit o Demeter i Korze. Po wyjściu za mąż Ruta na wiosnę zawsze wracała do matki ten sposób obie zatrzymywały coś, co bezpowrotnie minęło. Dokąd zmierzamy. Co jest celem istnienia?- pyta jeden z bohaterów.

Stary Boski całe życie przesiedział na dachu pałacu. Tu naprawiał gonty. Do niego należała ta cząstka świata, dach, gonty, od niego zależał los dachu. Jakże chciałby wpłynąć, choć na tę część świata, którą widzi z dachu.

Z dachu pałacu figurki ludzkie wydawały się tak maleńkie, że staremu Boskiemu chciało się na nie dmuchnąć i zwiać je ze świata jak śmieci[...]Czasem wydawało mu się, ze ludzie przestają być ważni – Boski niszczy cały świat.

            Syn Boskiego, Paweł cokolwiek robił patrzył w przyszłość, zastanawiał się nad życiem, nad tym, kim jest, czy gdyby urodził się winnym miejscu myślałby tak samo?

Dla Tokarczuk istnienie - to gra, świat - to labirynt, tak, bowiem, niewiele zależy od naszej woli. Gra jest rodzajem drogi, na której raz po raz pojawiają się jakieś wybory[...]Wybory dokonują się same, ale czasami gracz odnosi wrażenie, ze podejmuje je świadomie.

Nawet Bóg zastanawia się, kim jest. Kim jestem- pyta Bóg- Bogiem czy człowiekiem, czy może jednym i drugim razem albo żadnym z nich? Czy to ja stworzyłem świat?

Jaki sens ma świat, w którym miłość nie wygrywa, że śmiercią?

Kusi Boga człowiek, więc, skrada się do łoża kochanków i znajduje miłość. Skrada się do łóżek starców i znajduje tam przemijanie. Skrada się do łóżek umierających i znajduje tam śmierć.

Bóg w Prawieku jest chimeryczny, niepewny swych zamiarów i skutków działań pouczająca gra dla jednego gracza - to parafraza pojawiającej się w wielu religiach i mitologiach Księgi Rodzaju.

Bóg jest w każdym procesie. Bóg pulsuje w przemianach. Raz jest go mniej, ale czasem nie ma go wcale. Bóg, bowiem przejawia się nawet w tym, że go nie ma. Atrybuty wieczności, trwałości, niezmienności przypisał Mu człowiek przerażony własną bezbronnością wobec przemijania. Bóg Tokarczuk potrafił się nudzić. Gdy stworzył świat zszedł na ziemię i zamieniał zwierzęta w ludzi. Lecz ludzie wydawali się im straszni. Zwierzęta nie chciały być ludźmi ,złapały Boga i utopiły go. W tym świecie nie ma Boga ani ludzi. Czy taka ma być przyszłość świata?

Poznanie tajemnic stworzenia świata nie daje odpowiedzi na pytanie o sens egzystencji, ale jeszcze bardziej pogłębia poczucie zagubienia, bezradności jednostki we wszechświecie. Niemal wszystkie postacie utworu przeraża świadomość nietrwałości wszelkich wysiłków, bezbronność wobec czasu.

Człowiek to istota niedoskonała, ma świadomość przemijania, starzeje się, niedołężnieje. Zwierzeta są doskonalsze, bo nie mają tej świadomości, jeszcze wyżej w hierarchii stoją rośliny, które nie wiedzą, że istnieją, grzybnia, której serce bije raz na osiemdziesiąt lat. Idealnym bytem jest kamień. To przecież odwrócona drabina bytów Tomasza z Akwinu. Lepiej nie żyć, niż żyć - twierdził Artur Schopenhauer, lepiej być kamieniem niż człowiekiem przekonuje Olga Tokarczuk.Grzybnia spowalnia czas.

Nie jest ani rośliną, ani zwierzęciem. Nie potrafi czerpać siły ze słońca, bo jej natura obca jest słońcu.[...]Grzybnia żyje dzięki temu, ze wysysa resztki soków z tego, co umiera, co się rozkłada.Grzybnia jest życiem śmierci, życiem tego, co umarło. To śmierć rządzi egzystencją, śmierć, przed którą nie można uciec.

Bohater liryczny „Padliny” C. Baudlaire’a  rozmawiał z ukochaną o rozkładającej się padlinie, podkreślał, że taki los czeka każde istnienie.

Gdy Paweł zobaczył, że jego ojciec Boski nie żyje, był pewien, że nie ma w nim nikogo, a ponieważ nie wierzył w nieśmiertelną duszę, ten widok wydawał mu się straszny.

Ogarnęła go groza, że niedługo on sam zmieni się w taki martwy strzępek ciała. I tyle po nim zostanie. Z oczu popłynęły mu łzy.

             Nawet Hiobowi Bóg postanowił zabrać to, co było sensem jego życia., Zabrał mu to, co czyniło go tym, kim był: zdrowe ciało, zdrowe zmysły, nawyki, przywiązania.

[...]Hiob jaśnieje tym samym swiatłem, którym jarzy się Bóg. Przestraszony Bóg zwraca Hiobowi wszystko, a nawet przydaje mu nowych dóbr,[...]ustanawia pieniądz, banki, mody, pragnienia, pożądania.I nieustanny lęk. Zasypuje tym wszystkim Hioba, aż jego światło powoli zaczyna przygasać i wreszcie znika.

             Jedyną rzeczą pewną, która opiera się czasowi jest młynek. W nim, bowiem tkwi pamięć, przetrwał pokolenia śmierć i narodziny. Adelka, córka Boskich opuszczając Prawiek w autobusie wyjmuje młynek i powoli zaczyna obracać korbką tylko ten przedmiot oparł się przemijaniu, jest cząstką świata, który opuszcza.

Bohaterowie Prawieku... Czują się samotni, zagubieni, wciąż szukając sensu swoich zmagań, odkrywają, że filozofia, religia, tradycja nie dają oparcia. Zostają sami ze swoimi lękami i upływającym czasem.

                                                                                                     2001r.